RTG Sp. z o.o.  
Strona główna | Mapa strony | Dodaj do ulubionych
Niedziela, 10 grudnia 2023 roku, Imieniny: Daniel, Julia
Nasz Przewodnik
Strona główna » Nasz Przewodnik
Menu
 
Nasz Przewodnik
Wybrane artykuy :
Nasz Przewodnik Nr 1, 2 - wydania archiwalne 1997 r.
Nasz Przewodnik Nr 3 - wydanie archiwalne 1998 r.
Nasz Przewodnik Nr 4 - wydanie archiwalne 1998 r.
Nasz Przewodnik Nr 5 - wydanie archiwalne 1998 r.
Nasz Przewodnik Nr 6 - wydanie archiwalne 1998 r.
Nasz Przewodnik Nr 7 - wydanie archiwalne 1999 r.
Nasz Przewodnik Nr 8 - wydanie archiwalne 1999 r.
Nasz Przewodnik Nr 9 - wydanie archiwalne 1999 r.
Nasz Przewodnik Nr 10 - wydanie archiwalne 1999 r.
Nasz Przewodnik Nr 11 - wydanie archiwalne 2000 r.
Nasz Przewodnik Nr 12 - wydanie archiwalne 2000 r.
Nasz Przewodnik Nr 13 - wydanie archiwalne 2000 r.
Nasz Przewodnik Nr 14 - wydanie archiwalne 2000 r.
Nasz Przewodnik Nr 15 - wydanie archiwalne 2001 r.
Nasz Przewodnik Nr 16 - wydanie archiwalne 2001 r.
Nasz Przewodnik Nr 17 - wydanie archiwalne 2001 r.
Nasz Przewodnik Nr 18 - wydanie archiwalne 2001 r.
Nasz Przewodnik - wrzesie 2007
Nasz Przewodnik - wiosna 2007
Historia Siedlec (XV-XVIII w.)
Historia Polski (aut. I.T.)
Tajemnice Okrgego Stou cz. 1
Tajemnice Okrgego Stou cz. 2
Geopolityka XXI wieku
Geopolityka XXI wieku c.d.
Rozmowy Okrgostoowe
Walka o panowanie nad Batykiem w XVII w
Katy-miara godnoci czowieka
O cenzurze...
Brzezina Jarosawa Iwaszkiewicza
Kult susznoci inaczej naiwno...
Salezjanie w Sokoowie Podlaskim
Co sie dzieje na wiecie
Geopolityka XXI wieku cz.III
Futurologia i moje spojrzenie w przyszosc
Media i wiat...
Kryzys...
Do Przywdcw...
Nasza agroturystyka
Kuchnia naszego regionu
Ziemia - czas przetrwania
Odnale wiato...
Krytyka
Czowiek bogiem...
Promocja kultury (suplement)
Promocja kultury i produktu turystycznego w regionie siedleckim
Czy kultura XXI wieku ma wpyw na nasz epok?
Relatywizm XXI wieku...
Z mocy prawa...
Legendy, historia, genealogia regionalna...
RUCH DOBREGO PRAWA
Natura czowieka
Ustawa...
Oczekiwania a moliwa przyszo polskiej kultury
Mamy demokracje...
Szczere chci...dla reform?
Twrczo bez owocw...
Terapia szokowa...
PREZYDENT...ju za tydzie...
Witamy Prezydenta POLSKI, a co z gospodark?
Czeka nas poprawka?
PROSTE I KRZYWE SPOJRZENIE...
Czas na wybory
Strategia satysfakcji...
Wstp do debaty...
Kompromis wyborczy...
Fraszka niepolityczna...
Wiecznoci trwanie...
Blisko ludzi..
ycie gospodarcze...
Czas po wyborach...
Gwiazdy mwi...
Miakie sowa...
"Sanatoria pokryzysowe"...
le postawione pytanie...
Wizja...czy apel?
PESEL pod kresk...
Przed nami REFERENDUM?
Strefa ciszy...
Kto zyska a kto straci po gosowaniu na rozkaz?
Sprawa na 20 lat...
Bomba emerytalna...
Konsultacje...
O gospodarce...
Moje komentarze...
 
Nasz Przewodnik - mat. redakcyjne
A A A

SIEDLCE W EPOCE NOWOYTNEJ

Epoka nowoytna to w dziejach Siedlec czas charakterystyczny. Siedlce, bdce w tym okresie miastem prywatnym, pozostaway w rkach kolejnych rodw szlacheckich i magnackich. Kady z wacicieli przysuy si w ogromnym stopniu w rozkwit miasta, jego rozbudow, rozwj ludnociowy i kulturalny. Warto zatem przedstawi pokrtce zmiany, jakim ulegao miasto zarzdzane przez Siedleckich, Oldzkich, Czartoryskich czy Ogiskich.

Siedlce powstay na niezbyt wysokim, lesistym terenie. Obszar ten by odizolowany ze wszystkich stron granicami naturalnymi, w postaci lasw, mokrade, bagien i staww. W odlegoci 4 km na zachd pyna zabagniona rzeczka ytnia, zwana pniej Muchawk, natomiast 6 km na pnoc i pnocny-zachd biega take silnie zabagniona rzeczka Liwiec. Poudniow granic stanowi rozlegy kompleks leny, zwany Tucem, rozpocierajcy si na linii dzisiejszych miejscowoci: Winiew, Radomyl, Krzesk Stary i Tuciec [1] .

W redniowieczu cieray si na tym obszarze trzy odrbne elementy plemienne. Teren midzy Liwcem, Nurcem, grn Narwi i Polesiem zamieszkiwaa ludno etnicznie ruska lub rusko-mazowiecka. Od poudnia napywaa ludno zwizana z plemieniem Ldzian. Czonkowie tego plemienia, w poszukiwaniu dobrych gleb (gleby bielicowe) pod upraw zajli teren midzy Liwcem a Muchawk, stanowili wic zalek pierwszych mieszkacw Siedlec [2] .

Pod wzgldem administracyjnym teren ten nalea w XIV wieku do ziemi ukowskiej, wchodzcej w skad wojewdztwa sandomierskiego. Rzeczka ytnia wyznaczaa granic midzy ziemi ukowsk a ziemi czersk i liwsk, natomiast Liwiec - granic z Podlasiem, wchodzcym w skad Wielkiego Ksistwa Litewskiego.

Na przeomie XIV i XV w. trwao intensywne osadnictwo na tym terenie. W kocu lat 20. XV wieku Jan Pruszyski herbu Rawicz zaoy wie Siedlce [3] . Nazwa wsi pochodzi od lasu zwanego Siedliska, co w jzyku staropolskim oznacza osadk lub wioseczk. Zdrobnienie wskazuje, e pocztkowo Siedlce skaday si zaledwie z jednego lub kilku gospodarstw. Pierwsza historyczna wzmianka o istnieniu wsi Siedlce wystpuje w dokumencie kardynaa Zbigniewa Olenickiego wystawionym w Krakowie 5 lutego 1448 r. W dokumencie tym kardyna wyznacza wysoko dziesiciny dla plebana ukowskiego Mikoaja. Siedlce naleay pocztkowo do parafii ukowskiej. W 1471 r. miaa miejsce erekcja parafii pruszyskiej. Na terenie nowej parafii znalazy si m.in. Siedlce, Golice, abokliki, Stoczek, Grabianw, Ciepiele i Wielgorz.

W kocu XV w. Siedlce przeszy w rce monego rodu Gniewoszw, spokrewnionego z Pruszyskimi i piecztujcego si herbem Rawicz. Gniewoszowie przybyli z Oleksowa w powiecie radomskim, gdzie znajdowao si ich gniazdo rodowe. W latach 90. XV wieku Daniel Gniewosz zakupi od Jana Pruszyskiego cztery wsie: Siedlce oraz Grabianw, abokliki i Golice. Od nazwy wsi majcej najwiksze znaczenie w nabytych dobrach Daniel Gniewosz przyj nazwisko Siedlecki. Daniel Siedlecki wid z ssiadami liczne spory o granice. Dla przykadu konflikt z wacicielem wsi Niwiski o brzeg rzeki ytniej i staw rybny zakoczony zosta ugod, zatwierdzon przez krla Aleksandra Jagielloczyka dokumentem wystawionym w Kozirynku 24 padziernika 1503 r. oraz wpisanym do Metryki Koronnej i zatwierdzonym przez krla Zygmunta Starego 8 maja 1524 r. [4]

Daniel Siedlecki eni si trzykrotnie. Jeden z jego synw - Stanisaw Siedlecki, dziedzic Siedlce zasyn jako twrca parafii siedleckiej i przyczyni si do lokacji miasta Siedlce. Stanisaw Siedlecki otrzyma w spadku rodzinn wie Siedlce a take Golice, Grabianw i abokliki. Prowadzona przez niego intensywna dziaalno gospodarcza doprowadzia do rozkwitu odziedziczonej osady. W 1531 r. Siedlce byy najwiksz wsi w parafii pruszyskiej, obejmoway 6 anw, podczas gdy wszystkie dobra Siedleckiego liczyy razem 10 ? anu. Wie Siedlce zostaa przeksztacona w zwart ulicwk. Zaoono tu duy folwark, dziaay rwnie dwie kunice i dwa myny. Siedlecki by czowiekiem zamonym, gboko religijnym, mia mocn pozycj w rodzie Rawiczw [5] .

W 1530 r. Stanisaw Siedlecki rozpocz zabiegi zmierzajce do utworzenia odrbnej parafii siedleckiej. C skonio go ku tej decyzji? Ot Siedlecki chcia umocni swj kompleks wasnociowy, ugruntowa pozycj wsi Siedlce. Wanym motywem bya znaczna odlego z Siedlec do kocioa w Pruszynie (10 km), a take wylewy rzeczki Rudnik pyncej pomidzy Siedlcami a Pruszynem, utrudniajce komunikacj na tym terenie. Droga do powstania parafii siedlceckiej bya jake duga i zawia. W celu przyspieszenia decyzji biskupa krakowskiego, 25 kwietnia 1530 r. Siedlecki wystawi dokument fundacyjny, w ktrym okreli wyposaenie przyszej parafii. Proboszcz otrzymywa trzy pola z kami, tj. ponad 100 ha. Plebanowi zezwolono na pow ryb w rzece Liwiec i ytnia, na darmowy wyrb drzew z paskich lasw i wolne korzystanie z myna. Utworzeniu parafii siedleckiej sprzeciwi si pleban pruszyski Stanisaw Brzozowski oraz patronowie kocioa w Pruszynie: Jan, Daniel, Stanisaw i Hieronim Pruszyscy. Waciciel Siedlec nie da za wygran i wybudowa drewniany koci pod wezwaniem w. Stanisawa Mczennika. Po ukoczeniu budowy kocioa, 8 kwietnia 1532 r. wystawi drugi dokument fundacyjny, potwierdzajcy wczeniejsze zapisy. W akcie tym wyznaczy take plac pod budow plebanii dla proboszcza, wikarych i suby kocielnej oraz przekaza parafii naczynia liturgiczne. Wysiki Siedleckiego poskutkoway. Powoana przez biskupa komisja, zoona z rektora kocioa w Trzebieszowie - Adama oraz opata klasztoru benedyktyskiego w Sieciechowie - Macieja opowiedziaa si za koniecznoci powoania parafii w Siedlcach. W kocu po dwch latach stara - 22 listopada 1532 r., biskup krakowski Piotr Tomicki wystawi dokument erekcyjny, powoujcy parafi siedleck W skad parafii weszo sze wsi: Siedlce, Golice, Grabianw, Ujrzanw, abokliki, Wlka aboklicka oraz dwie kunice pooone nad Liwcem i ytni. witopietrze z tych wsi mia nadal opaca pleban Pruszyski. Proboszcz siedlecki musia z kolei paci proboszczowi pruszyskiemu 60 groszy rocznie jako odszkodowanie za odstpienie wymienionych osad na rzecz parafii siedleckiej. Fundator oraz jego nastpcy otrzymali prawo patronatu nad parafi w. Stanisawa. Proboszczem zosta wybrany Mikoaj Kruzowski [6] .

Utworzenie parafii w Siedlcach niewtpliwie umocnio pozycj Siedlec w stosunku do innych wsi regionu. Stanisaw Siedlecki nie poprzesta na dotychczasowych osigniciach. W dalszym cigu prowadzi intensywn dziaalno osadniczo-gospodarcz. Ju w 1530 r. ulokowa na prawie niemieckim wie Ujrzanw w odlegoci 4 km na poudniowy-wschd od Siedlec, nastpnie w 1532 r. wie Topr i w 1533 r. Strza oraz Zarzecze (Purzec), agodne oraz Biaki. Pooenie Siedlec na przeciciu wanych szlakw komunikacyjnych, tj. traktatu Litewskiego (z Warszawy przez Siedlce, Mordy, osice do Brzecia) i traktatu Podlaskiego (z Wgrowa przez Chodw, Strza, Siedlce, Grabianw do ukowa), przyczyniao si do ich coraz bardziej intensywnego rozwoju. W tak dogodnej sytuacji Stanisaw Siedlecki rozpocz starania o lokacj miasta [7] .

Powstanie i rozkwit Siedlec w rkach Siedleckich i Oldzkich

15 stycznia 1547 r. krl Zygmunt Stary wyda przywilej zezwalajcy na lokowanie miasta na prawie magdeburskim na czci gruntw wsi Siedlce, tzw. Nova Siedlcza. Siedlce zostay podzielone na dwie czci: cz wschodnia tzw. Stara Wie lub Starowie i cz zachodnia - miasto Nowe Siedlce okrelane mianem Siedlce. Stara Wie stanowia przedmiecie Siedlec, jej mieszkacy byli traktowani na rwni z obywatelami miasta i stanowili podstaw rekrutacyjn siedleckiego mieszczastwa. Wedug rejestru poborowego z 1552 r. Stara Wie liczya 49 maych gospodarstw (kade okoo anu), 44 osadnikw i 5 kmieci na gruntach plebana.

Mieszkacy podlegali wadzy wjta, ktry w istotnych sprawach mg konsultowa si z wacicielem miasta. Wadz sdownicz sprawowaa miejska awa sdowa. Przywilej lokacyjny zwalnia mieszkacw Siedlec od ciarw prawa ksicego, podatkw i powinnoci publicznych na okres omiu lat. Mieli jedynie obowizek opacania czopowego, tj. podatku od napojw alkoholowych. Przywilej lokacyjny uprawnia ponadto do organizowania targw tygodniowych we wtorki oraz trzech jarmarkw w roku, tj. w drug niedziel Wielkiego Postu, na w. Floriana (4 maja), na cicie w. Jana (29 sierpnia). Jarmarki i targi odbyway si na rynku, usytuowanym w centrum miasta, gdzie zamieszkiwali kupcy i zamoniejsi rzemielnicy [8] .

Stanisaw Siedlecki czerpa niemae zyski z gospodarki folwarcznej, na szerok skal handlowa zboem. W 1561 r. spawi do Gdaska 12 asztw yta (720 korcw), natomiast w 1575 r. wdowa po Siedleckim Agnieszka wysaa a 28 asztw yta. Po mierci Siedleckiego w 1575 r. dobrami zarzdzaa samodzielnie jego ona Agnieszka. Oprcz specjalizacji w przetwrstwie i handlu zboowym, w miecie rozwijao si rzemioso, zwaszcza lusarstwo, kowalstwo, szewstwo, tkactwo i kunierstwo. Wojny Rzeczypospolitej z Rosj prowadzone przez Zygmunta Augusta (wojna pnocna 1561-1570) i Stefana Batorego (wyprawy z lat 1579-1581) wyeksponoway znaczenie Podlasia i podniosy w pewnym stopniu rang Siedlec jako punktu zaopatrzeniowego i komunikacyjnego na zapleczu frontu. Wyranie zwikszy si zbyt na towary szewcw i tkaczy oraz zapotrzebowanie na prac kowali, miecznikw i lusarzy. W tym okresie w miecie zajmujcym obszar 15 wk (ok. 250 ha) zamieszkiwao ponad 570 osb. Pojawia si instytucja Rady Miejskiej i burmistrza. Rada z burmistrzem administrowaa miastem, zarzdzaa gospodark, posiadaa uprawnienia sdownicze i reprezentowaa miasto na zewntrz. Stara Wie z kolei obejmowaa 12 wk (przeszo 200 ha) i liczya ponad 300 mieszkacw. Dziaay tutaj trzy koa myskie i folusz produkujcy sukno [9] .

Wybudowany w 1532 r. koci parafialny peni powan rol duszpastersk i wychowawcz. Powoano szpital pod wezwaniem w. Ducha, penicy funkcj przytuku dla starcw. Przy szpitalu zorganizowano szkk parafialn i kociek p.w. w. Marii Magdaleny. Finanse szpitala nadzorowa proboszcz parafii siedleckiej. ycie mieszczan byo nierozerwalnie zwizane z kocioem, brali oni udzia w uroczystociach i naboestwach. Przy kociele dziaay bractwa religijne, m.in. w. Anny, w. Trjcy i Bractwo Racowe [10] .

W latach 90. XVI wieku miasto i wszystkie dobra siedleckie przeszy w rce nieznanej z imienia crki Stanisawa i Agnieszki Siedleckich, ktra wysza za m za podczaszego lubelskiego Feliksa Kolbrzyskiego. Kolbrzyscy gospodarowali w dobrach siedleckich do 1621 r. Zaoyli na gruntach plebaskich tzw. Ruskie Miasto, zamieszkiwane, jak sama nawa wskazuje, przez ludno rusk. Mieszkacy Ruskiego Miasta zajmowali si w gwnej mierze produkcj sodu piwnego. Nastpi rozwj miasta, a liczba mieszkacw wzrosa do 1000 osb, w tym ok. 160 byo pochodzenia ruskiego. Wedug rejestru poborowego z 1620 r. w miecie zamieszkiwao 17 piekarzy, 10 szewcw, 8 rzenikw, 3 kunierzy, 2 kowali, 2 tkaczy, lusarz, garncarz i 4 przekupki, a take 2 krawcw, prasol (przekupie soli) i sitarz. Wyranie obniyo si zaludnienie Starej Wsi - do ok. 220 osb.

18 stycznia 1621 r. zmar Feliks Kolbrzyski. Siedlce wraz z okolicznymi wioskami naby Adam Oldzki herbu Rawicz. Dobra siedleckie pozostay w rkach rodu, ktry piecztowa si jednak tym samym herbem co Pruszyscy i Siedleccy. Adam Oldzki by synem Krzysztofa Oldzkiego z Pietkowa, waciciela wsi Skwierczyn, Suchoebry, Kobylany, Pilawa, Dzierzby, Granne, a od lat 80. XVI wieku take Chodowa, lecego za Liwcem, naprzeciwko Strzay. Oldzki otrzyma w spadku Suchoebry, Chodw, Skwierczyn i Drohw. W 1591 r. peni funkcje poborcy podatkowego, w 1593 r. zosta wojskim mielnickim, w 1603 r. sdzi drohickim, a w 1621 r. starost drohickim. Przejcie Siedlec przez Drohiczanina byo widocznym przejawem zacieniania si zwizkw Podlasia z pnocn czci ziemi ukowskiej, na ktrej groway Siedlce [11] .

Oldzki pozostawi trzech dziedzicw: Krzysztofa, Tomasza i Wojciecha. Okoo 1635 r. majtek Oldzkiego zosta rozdzielony, a Siedlce wraz dobrami siedleckimi otrzyma Tomasz Oldzki. Sylwetka nowego waciciela warta jest odnotowania. Tomasz Oldzki uczy si w kolegium jezuickim w Putusku, suy w wojsku i by dworzaninem krla Zygmunta II. Bra udzia w wojnie kozackiej w 1630 r. i moskiewskiej w latach 1632-1634. Odznacza si bitnoci i wielk si fizyczn i z tego powodu nazywano go postrachem Kozakw. Porzuci jednak karier wojskow i powici si yciu rodzinnemu. W 1637 r. oeni si z Ann Grzybowsk, kasztelank lubelsk. W tym samym roku zosta mianowany chorym drohickim, urzd ten peni do 1650 r. Po mierci Anny oeni si powtrnie w 1640 r. z pani Wodysk. Maestwo byo nieudane, a Wodyska zamieszkaa w dworku w Strzale [12] .

W pierwszej poowie XVII wieku w Siedlcach zacz rozwija si handel i rzemioso. Na jarmarki przybywali kupcy ydowscy i chrzecijascy. Rzemielnicy mieli zapewniony zbyt na rynku lokalnym i oglnokrajowym dziki dogodnemu pooeniu przy drodze midzy Warszaw a Brzeciem. Dziedzic dba o swoje posiadoci. Odnowiono prawa mieszczan siedleckich nadane przez poprzednich wacicieli, dotyczce gruntw, placw i domw. W 1635 r. Oldzki wystara si u krla Wadysawa IV o dokument potwierdzajcy przywileje nadane miastu przez ostatnich Jagiellonw, a zniszczone podczas licznych poarw drewnianej zabudowy Siedlec. Akt Wadysawa IV powiadcza prawa i obowizki rzemielnikw siedleckich, a w szczeglnoci cechu kunierzy. Dokument okrela warunki uzyskania mistrzostwa, sposoby karania nieuczciwych rzemielnikw i obowizki uczniw. Wszelkie spory mia zaatwia starszy cechu. Kunierze byli zobowizani do uczestniczenia w naboestwach za zmarych czonkw cechu. Kupcom i kramarzom zezwolono sprzedawa skry futerkowe jedynie podczas jarmarku i po wpaceniu na rzecz siedleckiego cechu kunierzy po 6 groszy od skry. Jeli kupiec chcia wywie niesprzedany towar do innej miejscowoci musia wpaci na rzecz cechu po 1 groszu od kadej skry. Przywilej zapewnia siedleckiemu cechowi prawo pierwokupu skr przed kupcami i zezwala wykonywa zawd kunierza tylko czonkom cechu [13] .

Spokojny rozwj miasteczka szlacheckiego zosta zakcony przez oglnokrajowe wydarzenia poowy XVII wieku: powstanie Chmielnickiego, najazd Szwedw i wojna z Rosj. Najazd Kozakw na Siedlce w 1648 r. przynis niemae straty mieszczanom siedleckim. Wojna polsko-szwedzka w latach 1655-1660 zahamowaa rozwj miasta. Jesieni 1655 r. w okolicach Siedlec dziaa oddzia kozacko-rosyjski. 21 lutego 1656 r. w pobliu Siedlec w Liwie znalazy si posiki szwedzkie dla Bogusawa Radziwia dowodzone przez pukownika Berensa. Prawdopodobnie wojska zakwateroway si nie tylko w Liwie, ale te w Siedlcach i okolicznych wsiach. Niewykluczone, e wojska szwedzkie znalazy si w Siedlcach rwnie wiosn 1656 r., kiedy Karol Gustaw zaozy na Mazowszu, Podlasiu i Lubelszczynie oddziay pacyfikacyjne, ktre uniemoliwiay przemarsz wojsk Pawa Sapiehy z pnocnego-wschodu. Siedlce przeyway cikie chwile wiosn 1657 r. W kocu kwietnia tego roku Karol Gustaw z gwnymi siami i sojusznikiem siedmiogrodzkim Jerzym Rakoczym dotar do Wgrowa. Wojska opanoway nastpnie Brze. Na wie o wypowiedzeniu Szwecji wojny przez Dani Karol Gustaw wycofa si pod koniec maja przez Krzemie do Wgrowa. W lad za nim pody Rakoczy, zatrzymujc si w Siedlcach. Miasto nie unikno grabiey i godu. Wojska Rakoczego odznaczay si bezwzgldnoci, dokonyway rabunkw i mordoway okoliczn szlacht. W 1660 r. na Podlasiu stacjonoway wojska polskie, ktre pody kontrofensyw przeciwko Rosji. Wojska dowodzone przez Czarnieckiego miay ulokowa si, zgodnie z poleceniem krla Jana Kazimierza, w dobrach szlacheckich. Sucemu w oddziaach Czarnieckiego Janowi Chryzostomowi Paskowi przydzielono na miejsce postoju Siedlce i trzy okoliczne parafie. Drobna szlachta z okolic Pruszyna, Zbuczyna przyja onierzy gocinnie. Pasek zatrzyma si w dworku ony Oldzkiego kasztelanowej Wodyskiej w Strzale.

Miasto wymagao odbudowy. Ju ok. 1660 r. Oldzcy wznieli nowy dwr szlachecki. Dwr by duy, drewniany, pokryty gontem, pitrowy i posiada ganek na kolumnach, na pitrze byy dwa pomieszczenia mieszkalne, a na parterze 6 pokoi, 2 sienie i kuchnia. Po jego pnocnej i wschodniej stronie utworzono "park woski" z drzewami dzikich pomaraczy, orzecha woskiego, wierkw, moreli, r (.) Jedna z alei biega a do furty kocioa. W czci zachodniej rozmieszczono pomieszczenia gospodarcze: kuchni, wozowni i spiarni oraz zabudowania folwarczne [14] . W tym czasie w dworze siedleckim mieszkaa jedyna crka Oldzkich - Joanna. Tomasz Oldzki rezydowa natomiast w dworze w Chodowie, od 1650 r. do koca ycia sprawowa urzd kasztelana zakroczymskiego. Zmar w 1678 r. w Siedlcach, na dworze crki Joanny i zosta pochowany w kociele w. Stanisawa [15] . 

Siedlce rezydencj magnack Czartoryskich i Ogiskich

Joanna Oldzka bya jedyn dziedziczk dbr siedleckich. W 1658 r. wysza za m za podkomorzego pockiego i starost nowokorczyskiego Jakuba Krasiskiego herbu lepowron. Po jego mierci w 1660 r. zostaa on starosty radziejowskiego Stanisawa Olenickiego herbu Dbno. Owdowiaa powtrnie, a w 1668 r. polubia wojewod woyskiego, ksicia na Klewaniu i ukowie Michaa Jerzego Czartoryskiego, waciciela dbr Daniszewo, Niemce i Jakubowice. Joanna nie miaa dzieci z dwch pierwszych maestw, z trzeciego urodzia syna Kazimierza Czartoryskiego, notabene dziadka przyszego krla Stanisawa Augusta Poniatowskiego [16] .

Siedlce stay si siedzib magnack i ksic. W 1668 r. miasto otrzymao nowy herb - Pogo litewsk, rodowy herb Czartoryskich. Herb ten przedstawia si nastpujco: w polu czerwonym M zbrojny w szyszaku, z krzywym paaszem nad gow wzniesionym do cicia w stron praw, przy barku lewej rki tarcz z wyobraeniem Krzya zotego dwie poprzecznice majcego przypit noszcy, na koniu biaym osiodanym przybranym w czaprak czerwony, obwisy, z troista zot frdzl siedzcy, pdzi w stron praw [17] .

Czartoryski zamieszkiwa w dworze maonki, skd mg szybko dotrze do stoecznej Warszawy, gdzie czsto przebywa w zwizku z prowadzon dziaalnoci polityczn. Micha i Joanna Czartoryscy zadbali o ponowny rozkwit miasta, ktre jak wiadomo podupado w wyniku wojen, a liczba mieszkacw zmniejszya si do 300 osb.

20 sierpnia 1672 r. Czartoryscy wydali przywilej potwierdzajcy nadane wczeniej miastu prawa. Aby poprawi stan materialny mieszczan, zwolniono ich na sze lat od powinnoci dworskich, podatkw i innych opat. Ze wzgldu na czste poary, zakazano ciasnej zabudowy w miecie, stawiania dwch posesji na jednym placu, pokrywania budynkw som, nakazano natomiast krycie budynkw gontami. Nakazano przeniesienie za miasto zabudowa gospodarczych. W tym celu nadano mieszczanom grunt dworski za miastem. Zacza w ten sposb formowa si poudniowa, gospodarcza dzielnica miasta. Na zwolnionym terenie Czartoryscy wybudowali drewniany dwr.

Umiejtne zarzdzanie dobrami siedleckimi przez Czartoryskich przyczynio si do umocnienia pozycji Siedlec. Duy wpyw na pomylny rozwj miao poonie miasta na popularnym w tym okresie trakcie z Warszawy do Brzecia Litewskiego. W 1678 r. sejm wyda wacicielom Siedlec zezwolenie na zaoenie komory celnej w Strzale i pobieranie mostowego (po groszu od konia i sztuki byda prowadzonego na targi i jarmarki). W zamian za to zarzdcy miasta obiecali napraw drg i mostw [18] . Nadal utrzymywano szpital, penicy w dalszym cigu funkcj przytuku dla starcw i ubogich. Zamieszkiwali tam ubodzy zwani dziadami szpitalnymi.

W 1674 r. urodzi si Kazimierz Czartoryski (1674-1741), przyszy sukcesor Michaa Jerzego i Joanny Czartoryskich po mierci Michaa Jerzego Czartoryskiego w 1692 roku. Ksi Kazimierz oeni si w 1693 r. z Izabel Morsztynwn, crk podskarbiego i poety Andrzeja Morsztyna i damy dworu krlowej Marii Ludwiki, Katarzyny Gordon.

Ksi Kazimierz, podobnie jak uprzednio ojciec, zajmowa si polityk. By zaoycielem Familii - stronnictwa dworskiego. Niemay wpyw na dziaalno polityczn swego ma miaa ksina Izabela. Z jej inspiracji powsta w Siedlcach jeden z pierwszych w Polsce salonw polityczno-intelektualnych i kulturalnych, w ktrym kobiety i mczyni mogli bra udzia w dyskusjach. Salon ksinej Izabeli zyska na znaczeniu szczeglnie w okresie dziaalnoci jej synw i zicia [19] .

W 1693 r. w miecie wybuch ogromny poar, ktry spowodowa ogromne zniszczenia. Czartoryski okaza si dobrym gospodarzem. Nie tylko odbudowa miasto, zmieniajc ukad przestrzenny, lecz rwnie nada mieszkacom wiele przywilejw. Wytyczono na nowo rynek o ksztacie wyduonego prostokta. W zachodniej czci rynku Kazimierz Czartoryski wybudowa na wasny koszt pi murowanych jednopitrowych domw zajezdnych. W rynku miay by stawiane wycznie domy due, reprezentatywne. W centrum rynku Czartoryski wznis w latach 1697-1698 drewniany, pokryty gontami ratusz. Wedug inwentarza, ktry powsta z polecenia ksicia Kazimierza w ratuszu znajdoway si trzy izby: sdowa, gocinna i gospodarcza. Ratusz peni funkcj siedziby wadz miejskich i centrum handlowego Od zachodu prowadzia brama, przy rynku stao dziesi kramw. W pnocno-wschodnim naroniku rynku powsta nowy drewniany dwr o ksztacie dugiej oficyny (w architekturze - tzw. wjtowizna).

Kazimierz Czartoryski zaj si newralgiczn spraw, mianowicie odnowieniem przywilejw i nada miejskich, ktre spaliy si podczas poaru. W dniu 1 sierpnia 1693 r. ksi wyda akt odnawiajcy przywileje rodzicw z 20 sierpnia 1672 r. Dokument zwalnia mieszczan od wszelkich powinnoci dworskich (m.in. od czynszw, osepu jarego i ozimego, podwd), za wyjtkiem obowizku dostarczania furmanek na dowz zboa z folwarkw paskich do Wasilewa oraz odpracowywania dni niwnych (dwa lub cztery dni), zezwala na wolny wyrb w lasach. Ponadto przywilej nadawa mieszczanom prawo propinacji gorzaki, okreli wysoko opat za warzenie piwa i palenie gorzaki na rzecz waciciela, odpowiednio 6 z i 30 z. Siedlczanom zakazano zakadania browarw i winiarni przy domach mieszkalnych, wyznaczono w tym celu miejsca na obrzeach miasta. Z uwagi na to, i podczas poaru ulegy zniszczeniu wszystkie akta miejskie, zapisy dziedziczne, akta zastawne gruntw i ogrodw miejskich, Czartoryski zarzdzi, aby kady mieszczanin dokona powtrnego zapisu w ksigach wjtowskich miejskich na podstawie zezna wiadkw. Zleci przeprowadzenie pomiaru gruntw, sporzdzenie inwentarza i mapy terytorium lokacyjnego Siedlec. Chcia w ten sposb unikn w przyszoci konfliktw granicznych midzy mieszkacami. Dokumenty te stanowiy ponadto podstaw do pobierania od mieszczan czynszw, pogwnego i innych opat miejskich [20] .

Miasto pod panowaniem Kazimierza i Izabeli Czartoryskich wyroso na dynamicznie rozwijajcy si orodek. Odbyway si tutaj liczne targi i jarmarki. W poudniowej dzielnicy miasta powstay dwa browary, ulokowano tam warsztaty rzemielnikw: myny, folusz i kuni. Poudniowo-zachodni cz miasta zajmowa folwark, na ktrym pracowaa suba folwarczna oraz odrabiajcy paszczyzn mieszczanie siedleccy i chopi ze Starej Wsi. Zboe transportowano na wozach drog drohiczysk do Wasilewa nad Bugiem i dalej spawiano rzek Bug. Wraz z tym rozojem znacznie podniosy si dochody waciciela dbr siedleckich. Prcz powinnoci mieszczan zatwierdzonych w przywileju z sierpnia 1693 r. dwr otrzymywa gsi od mieszczan z tzw. k mciskich, czynsz w wysokoci 12 z od kramarzy pod ratuszem oraz roczny czynsz w wysokoci 2-6 z od ludnoci ydowskiej. Poza tym mieszczanie siedleccy byli zobligowani do jednodniowego szarwarku przy grobli ytnieskiej (w pobliu wsi ytnia) i Igaskiej (naprzeciwko wsi Stare Iganie), a poddani dbr siedleckich do szarwarku przy grobli Woynieckiej (w pobliu wsi Woyce). Waciciele miasta zamieniali stopniowo wiadczenia mieszczaskie w naturze na czynsz pieniny. W 1727 r. Kazimierz Czartoryski zamieni obowizek dostarczania furmanek na dowz zboa z folwarkw paskich na opat w wysokoci 1240 z rocznie, a obowizek paszczyzny w okresie niw na opat 430 z 15 gr. Od 1730 r. katolicy uiszczali czynsz wynoszcy 3-19 groszy, a ydzi 10-20 z. Nowych mieszkacw Siedlec zwalniano na trzy lata od danin, czynszw, podatkw, szarwarkw i podwd. Po tym okresie dysponowali ju takimi samymi prawami i obowizkami, co pozostali obywatele miasta [21] .

Przeom XVII i XVIII wieku - okres wojen, przemarszw wojsk i zwizanych z tym rabunkw i spustosze kolejny raz wpyn na sytuacj materialn mieszkacw Siedlec. Podczas wojny pnocnej (1700-1721) Szwedzi opanowali znaczn cz ziem polskich. W lutym 1703 r. konfederacja warszawska zdetronizowaa krla Augusta II Sasa, ktrego zwolennikiem by Kazimierz Czartoryski. Krlewskie oddziay wojskowe zostay skupione na linii Wieprza, nastpnie podeszy w kierunku Warszawy, ale 10-11 czerwca 1703 r. musiay zawrci do Siedlec. W obozie siedleckim nad rzek ytni stacjonowao do poowy lipca okoo 6 tys. wojska litewskiego i 3 tys. wojska koronnego pod dowdztwem hetmana wielkiego koronnego Hieronima Lubomirskiego, hetmana polnego Adama Sieniawskiego i litewskiego Ludwika Pocieja. W tym samym roku na dworze Czartoryskich w Siedlcach odbya si narada wojenna Augusta II z hetmanami wielkim koronnym i litewskim, podczas ktrej debatowano nad sytuacj wojskow pastwa. Zaraza, ktra dotara do Siedlec w 1710 roku doprowadzia do zdziesitkowania liczby ludnoci miasta [22] .

W 1736 r. Izabela i Kazimierz zamieszkali na stae w Warszawie. W 1741 r. zmar ksi Kazimierz, a Siedlce przeszy w dziedziczne posiadanie syna Michaa Fryderyka. 

Micha Fryderyk Czartoryski (1696-1775), podobnie jak ojciec, dziaa aktywnie na scenie politycznej. Bdc jednym z przywdcw Familii zabiega o reform wojskowo-skarbow. Po mierci Augusta II popar Stanisawa Leszczyskiego jako pretendenta na tron Polski. Po klsce Leszczyskiego wycofa si na pewien czas z ycia politycznego, rezydowa w tym czasie w Siedlcach, Woczynie i Przybysawicach koo Puaw. W latach 40. XVIII wieku powrci do dziaalnoci politycznej. Usiowa zrealizowa program reform zmierzajcy do naprawy Rzeczypospolitej. Po wstpieniu na tron rosyjski carycy Katarzyny opowiedzia si po stronie Rosji. W 1764 r., pod oson wojsk rosyjskich, zawiza w Wilnie konfederacj przeciw Radziwiowi. Peni funkcj doradcy swego siostrzeca Stanisawa Augusta Poniatowskiego w pierwszych latach jego panowania. W 1726 r. oeni si z Eleonor Waldstein. Nie udao im si stworzy duej rodziny. Dzieci umieray modo, tylko jedna z trzech crek Aleksandra doya staroci. Wanie dziki jej polityce Siedlce przeyway w drugiej poowie XVIII wieku swj "zoty wiek" [23] .

Za czasw Michaa Fryderyka w Siedlcach wyranie zintensyfikowa si ruch budowlany. Niewtpliwie przysuya si do tego ksina Eleonora, ktra std miaa po prostu bliej do Warszawy, gdzie najczciej przebywa m. Nastpiy spore zmiany w strukturze urbanistyczno-przestrzennej miasta. Siedlce konkuroway z miastami na poudniowym Podlasiu i ziemi ukowskiej. Trakt Warszawa - Siedlce - Brze sta si w tym czasie gwn drog ze stolicy na wschd.

Okoo 1730 r. z inicjatywy ksinej Eleonory wybudowano murowany paac parterowy na placu Na Podzamczu za dworem. Do paacu prowadzia murowana brama wsparta na czterech filarach, z podwjnymi wrotami. We dworze postawiono dwie oficyny dla suby i na pomieszczenia kuchenne o murowanych fundamentach, kryte gontami poczone wsplnym dachem z wozowni i stajni, spichlerz, obory, browar, budynek pisarski i skarbiec (.) W ogrodzie znajdoway si: budynek ogrodnika, czeladzi, suszarnia owocw [24] . W takiej postaci paac przetrwa do 1777 r. Do paacu przylega park rozcigajcy si w kierunku pnoco-wschodnim. W pobliu paacu mia form spacerowego ogrodu woskiego. Rosy w nim drzewa ozdobne i owocowe. Za ogrodem woskim w miejscu dawnej ki Aleksandra urzdzia modny w tym okresie park sentymentalny nazwany od jej imienia Aleksandri (sam park z kilkoma budowlami przetrwa do dnia dzisiejszego). Za twrc projektu parku uwaa si Szymona Bogumia Zuga. W urzdzaniu scenerii parku ksina rywalizowaa z najwikszymi damami polskimi, m.in. z Izabel Czartorysk, Helen Radziwi, Elbiet Lubomirsk. Park skada si z ponad 30 budowli ogrodowych: licznych altan, staww z wysepkami, kanaw, azienek, wiatrakw, oranerii. By tam domek ksinej, domek rybacki, gobnik, meczet turecki, dzikie gaje, krte drogi i klomby [25] . Przy paacyku, na miejscu zniszczonego ju drewnianego kocioa w. Stanisawa Czartoryscy wznieli pierwszy murowany koci pod wezwaniem w. Stanisawa biskupa i mczennika oraz w. Antoniego Padewskiego. Kamie wgielny pooy 27 maja 1740 r. proboszcz Maciej Jastrzbski. Koci zosta konsekrowany 14 padziernika 1753 r. przez biskupa inflancko-piltyneskiego Antoniego Kazimierza Ostrowskiego [26] .

Na rynku koncentrowao si ycie miejskie. Eleonora i Micha Czartoryscy wznieli w latach 1766-1769 w centrum rynku okazay ratusz murowany. Ratusz by jednopitrowy, w czci rodkowej ozdobiony omioboczn wie. Wyrazem rozwijajcego si w tym czasie stylu architektonicznego - klasycyzmu bya rzeba mitologicznego Atlasa, wieczcego wie ratuszow. Wiea z Atlasem, nazywanym lokalnie Jackiem staa si z biegiem lat symbolem Siedlec [27] . Od zachodu rynek zamykay domy zajezdne, za tymi budynkami biega ulica Kola. Od pnocnej strony do rynku przylegaa ulica Wgrowska, penica funkcj traktu pocztowego. Od poudniowej strony rynku bieg trakt Warszawski, czcy si z traktem Lubelskim. Rynek przybra ksztat wyduonego czworoboku, zabudowanego wokoo szecioma kramami i domkami skarbowymi. W kramach sprzedawano tkaniny i wyroby galanteryjne. Towary produkowane przez rzemielnikw sprzedawano w warsztatach. Rol placu targowego peni wyznaczony okoo 1755 r. tzw. Rynek Koski, pooony 250 metrw na zachd od rynku gwnego [28] .

Po zastoju i stratach w ludnoci spowodowanych przez wojny, nastpi teraz znaczny wzrost liczby mieszkacw. W 1727 r. inwentarze mwi o 90 domach, w 1740 r. o 110 domach, a w 1776 r. podaj liczb 140 domw. Przewaajca cz ludnoci zajmowaa si nadal upraw roli, jednoczenie coraz wiksz rol odgrywa handel i rzemioso. wiadczy o tym chociaby przyrost ludnoci ydowskiej. Gmina ydowska umocnia si w kocu XVII wieku. ydzi byli chtnie przyjmowani przez Czartoryskich. Miasto zamieszkiwao w kocu XVII wieku ponad 20 rodzin ydowskich, czyli okoo 100 osb. W 1730 r. liczba ta wzrosa do 39 rodzin, a w 1765 r. mieszkao ju 531 ydw. ydzi posiadali wasne instytucje wyznaniowe, szko, a po 1794 r. przyszkek przy starym kirkucie przy ulicy Piknej [29] . Poniewa wczeniejsze przywileje miejskie zostay zniszczone, mieszczanie i waciciele Siedlec zwrcili si do krla z prob o potwierdzenie nada swych poprzednikw. Krl przychyli si do proby i 10 grudnia 1746 r. wydal waciwy dokument. Potwierdzono miastu ponownie prawo magdeburskie, zgodnie z ktrym mieszczanie i chopi z dbr krlewskich, duchownych i wieckich podlegali sdownictwu wjtowskiemu i awniczemu. Szlachta, z kolei miaa by sdzona wedug statutu toruskiego. Przywilej Augusta III umacnia pozycj Siedlec jako orodka handlowego, zwiksza bowiem do omiu liczb jarmarkw. Ponadto przywilej nadawa wjtowi i kolegium wjtowsko-awniczemu prawo ustanawiania bractw kupcw, cechw zotnikw, pciennikw, sukiennikw, krawcw, lusarzy, stolarzy, kowali, siodlarzy, rymarzy, chirurgw, koodziejw, powronikw, tokarzy, rkodzielnikw, stelmachw i innych rzemielnikw. Akt zachowywa dawne prawa i obowizki mieszczan wobec dworu. W 1762 r. dziki staraniom ksicia Michaa mieszczanie otrzymali przywilej krlewski na organizowanie dwch kolejnych jarmarkw. Sprzeciwili si temu mieszczanie ukowscy, dla ktrych jarmarki siedleckie stanowiy zbyt du konkurencj. ukowianie odnieli zwycistwo, uatwione tym, e Czartoryscy znaleli si wanie w opozycji do krla i brali udzia w przygotowaniu antysaskiego zamachu stanu. 12 stycznia 1763 r. August III wyda dokument zakazujcy przyjezdnym kupcom sprzedawania towarw na targach siedleckich. Swoj poprzedni decyzj argumentowa wprowadzeniem w bd przez wacicieli miasta. Ksi Czartoryski nie ustpi i po wstpieniu na tron Stanisawa Augusta Poniatowskiego doprowadzi do wydania w 1764 r. przywileju zatwierdzajcego nowe jarmarki siedleckie. W 1762 r. ksi Micha przyj delegacj mieszczan siedleckich, ktrzy prosili o potwierdzenie posiadanych przywilejw. Ksi zachowa przywileje nadane przez ojca, aczkolwiek zarezerwowa dla dworu prawo propinacyjne, na mocy ktrego mieszczanie mogli produkowa gorzak na zbyt w browarach miejskich za roczn opat w wysokoci 20-30 z. Dochody miasta zostay zatem znacznie zmniejszone, na czym z drugiej strony zyskali Czartoryscy [30] .

Po mierci Michaa Fryderyka Czartoryskiego 13 sierpnia 1775 r. sukcesork Siedlec zostaa crka Aleksandra, wwczas ona Michaa Kazimierza Ogiskiego, waciciela Sonimia, wojewody wileskiego i od 1768 r. hetmana wielkiego litewskiego. Po przystpieniu Ogiskiego do konfederacji barskiej stosunki maeskie osaby. Podczas gdy hetman Ogiski pozosta w Sonimiu, Ogiska osiada w Siedlcach, gdzie stworzya osawion rezydencj. W skad odziedziczonych przez ksin dbr wchodziy: Stara Wie, Ujrzanw, Grabianw, Strzaa, Purzec, abokliki, Golice, Toporek, ytnia, Woyce, Wlka Woyniecka, Chodw, Wola, Kopcie, Suchoebry. W sumie majtek Ogiskiej obejmowa jedno miasto, czternacie wsi i siedem folwarkw. Skupiay one 1100 chopw. W 1788 r. w Siedlcach mieszkao 1426 osb, w tym 218 ydw [31] .

Ksina Aleksandra woya wiele wysiku w przebudow i nadanie miastu bardziej urbanistycznego charakteru. Siedlce stay si zarazem ywym orodkiem kultury dworskiej.

W 1779 r. krl Stanisaw August Poniatowski wyda za namow Ogiskiej przywilej potwierdzajcy wszystkie prawa nadane dotd miastu. W latach 1773-1774 wacicielka zarzdzia pomiar terenu lokacyjnego Siedlec. Powsta wwczas plan miasta, z zaznaczeniem placw i gruntw ornych. Powstay nowe budynki murowane, wrd nich kamienice: pod Orem, pod abdziem, pod Jeleniem, budynki gospodarcze, uregulowano i wybrukowano wikszo ulic. Kosztem wasnym Aleksandry Ogiskiej rozbudowano ratusz miejski. Powstay dwa skrzyda poprzeczne przeznaczone do celw handlowych. Ratusz zabezpieczono piorunochronem w 1784 r. Co ciekawe, wydarzenie to miao nobilitowa miasto, gdy w tym czasie piorunochron by tylko na wiey zamku krlewskiego w Warszawie. Ksina Ogiska ufundowaa take now fasad kocioa i bogate barokowe wyposaenie. Projekt fasady w stylu klasycystycznym stworzy Stanisaw Zawadzki. Architekt wykona rwnie projekt otarza na toskaskich kolumnach, obejmujcego ca cian prezbiterium z okiem Opatrznoci, oraz ambon i chrzcielnic z monogramami wacicielki miasta [32] . W latach 1768-1774, czyli jeszcze za ycia ksicia Michaa Czartoryskiego zbudowano dwukondygnacyjn plebani, w ktrej przez okres modernizacji paacu miaa swoje apartamenty ksina Ogiska. Z prawej strony kocioa wybudowano okoo 1776 r. bram - dzwonnic. W latach 1776-1782 przebudowie uleg paac. Budynek otrzyma w centralnej czci grn kondygnacj, now fasad i dwa poprzeczne parterowe skrzyda. Warto wspomnie, e architekta Joachima Hempla przysa ksinej sam krl Stanisaw August Poniatowski. Wedug zachowanych opisw w paacu znajdowao si dwanacie pokoi, cztery garderoby, sala gocinna, piwnice, kuchnia, skarbiec. Do paacu przylegay budynki mieszkalne: rezydencja komisarska, budynek ekonomiczny i budynek pisarski [33] . W 1791 r. w zespole paacowo - parkowym powstaa kaplica w. Krzya na wzr Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu, wybudowana wg projektu Zygmunta Vogla. W tym te czasie midzy kocioem w. Stanisawa a ratuszem stana statua Najwitszej Marii Panny z lili w rku, stojcej na kuli ziemskiej, wok ktrej wi si w. Figura bya owietlona od gry latarni. Z inicjatywy ksinej Aleksandry wybudowano i wyposaono nowy szpital. Wasnym kosztem hetmanowa utrzymywaa szkk parafialn, ktra przetrwaa do czasw Ksistwa Warszawskiego. Chopcw uczy wikary, a dziewczta dyrektor. Program nauczania ogranicza si do nauki czytania i pisania, elementarnych dziaa arytmetycznych oraz pieww religijnych [34] .

W Siedlcach drugiej poowy XVIII wieku na znaczeniu przybray handel i rzemioso. Najliczniejsz grup wrd rzemielnikw stanowili kunierze. Inwentarze wskazuj dodatkowo cieli, stolarzy, murarzy, lusarzy, zdunw, kowali, tkaczy, krawcw, piekarzy i czapnikw. Handel rozwija si szczeglnie pomylnie. Aleksandra Ogiska sprowadzaa na jarmarki kupcw z innych miast, co wicej, osadzaa w Siedlcach rzemielnikw i kupcw (gwnie ydowskich), udzielajc im niemaych ulg podatkowych [35] .

Oczywicie nie mona nie wspomnie o inwestycjach Aleksandry Ogiskiej w ycie kulturalne Siedlec. Ksina utworzya teatr, organizowaa festyny dworskie, wieczory poetyckie, koncerty, bale. Wrd nadwornych poetw mona wymieni Jana Pawa Woronicza, twrc literatury sentymentalnej, Jzefa Kolboskiego, czonka Towarzystwa Ksig Elementarnych, Franciszka Karpiskiego, ktrego pieni religijne byy tutaj bardzo popularne (m.in. Kiedy ranne wstaj zorze), Franciszka Dionizego Knianina, autora wiersza Do Aleksandry Ogiskiej hetmanowej W. Litwy. Widowiska teatralne organizowano w paacu i w parku. W 1777 r. wystawiono Pigmaliona J. J. Rousseau w przekadzie Tomasza Kajetana Wgierskiego. W 1786 r. wystawiono w paacu oper komiczn Knianina Cyganie. W celu uwietnienia widowisk Ogiska sprowadzaa piewakw ze Soniami i Warszawy. Wanym wydarzeniem towarzyskim bya wizyta krla Stanisawa Augusta Poniatowskiego w Siedlcach w dniach 20-25 lipca 1783 r. Krl przyby z bratem Michaem, ambasadorem rosyjskim Stackelbergiem i 200-osobow wit dworsk. Na jego cze zorganizowano w Siedlcach wiele widowisk, przedstawie teatralnych, a take spacery i bale [36] . Ksina Aleksandra Ogiska braa czynny udzia w yciu politycznym obozu Familia. Wykorzystujc pokrewiestwo z krlem, protegowaa na wysze urzdy swoich przyjaci m.in. Potockiego, kojarzya rwnie maestwa arystokratyczne. W Siedlcach odby si w dniu 28 padziernika 1784 r. lub ksicia Ludwika Wirtemberskiego, siostrzeca krla pruskiego Fryderyka II z Mari, crk generaa ziem podolskich, Adama Kazimierza Czartoryskiego. Siedlce niejednokrotnie byy miejscem spotka politycznych. W 1786 r. w paacu zebrali si hetman Ksawery Branicki, Ignacy Potocki, Adam Czartoryski, hetman Kazimierz Rzewuski, Kazimierz Nestor Sapieha, Celestyn Czaplic. Opozycjonici debatowali przez 6 tygodni, m.in. nad sposobem zdobycia wikszoci na sejmikach i opanowania Rady Nieustajcej. W czasie Sejmu Czteroletniego Ogiska stana w obozie patriotycznym. Ofiarowaa z dbr siedleckich 11000 z na rzecz wojska [37] .

W okresie wojny polsko-rosyjskiej 1792 r. ponownie asygnowaa 1194 z na potrzeby wojska. Siedlce byy jednym z orodkw walk podczas Powstania Kociuszkowskiego. Miasto wspomagao walczcych. Mieszkacy przekazali powstacom pomoc finansow. W kwietniu 1794 r. sformowano w Siedlcach batalion Izydora Krasiskiego do obrony Podlasia. Po klsce gen. Zajczka pod Chemem (8 czerwca) korpus rosyjski gen. Wilhelma Derfeldena przekroczy Wieprz i skierowa kroki na Warszaw. Nad Siedlcami zawiso niebezpieczestwo. 20 czerwca przeciw Derfeldenowi wystpia dywizja gen. Karola Sierakowskiego, wobec czego Derfelden zawrci ku Litwie. Latem przez Siedlce traktem Warszawskim do stolicy transportowano zapasy ywnoci i paszy. W poowie wrzenia w Siedlcach zatrzyma si Kociuszko. Naczelnik kierowa si do dywizji Sierakowskiego. Kiedy dotar do niego meldunek o klsce generaa, powrci do Warszawy. Ksina Ogiska podarowaa Kociuszce piercie turkusowy z diamentami. Pod koniec wrzenia w dobrach siedleckich rozmieszczono oddziay powstacze (800 piechurw, 688 jazdy). 26 wrzenia ponownie pojawi si w Siedlcach Kociuszko. Spotka si z Sierakowskim i dokona przegldu wojsk w pobliskim Winiewie. Oddziay powstacze stacjonoway w okolicach Siedlec do klski maciejowickiej. W padzierniku miasto zostao zrabowane i zniszczone przez oddziay kozackie poprzedzajce udajcego si na zachd Suworowa [38] .

W wyniku trzeciego rozbioru Polski Siedlce znalazy si w obrbie tzw. Nowej Galicji i stay si siedzib austriackiego cyrkuu (powiatu). Po mierci Ogiskiej w 1798 r. miasto i dobra siedleckie przypady Izabeli i Adamowi Czartoryskim. Miastem zainteresoway si wadze austriackie. W czerwcu 1807 r. Czartoryscy podpisali z rzdem austriackim kontrakt, na mocy ktrego dobra siedleckie zamienili na dobra w Tarnogrze, Pruszczynie, Puchaczowie, Przybysawicach i Zakrzwku. Siedlce stay si wasnoci pastwa austriackiego [39] .

W tym momencie dobiega koca historia Siedlec jako magnackiego miasta prywatnego. Siedlce wyrosy ponad inne pobliskie miasteczka i osady. Bez wtpienia nie udaoby si to bez intensywnej pracy kolejnych wacicieli miasta: Siedleckich, Oldzkich, Czartoryskich i hetmanowej Ogiskiej. Oto z niewielkiej wioski powstao due miasto o ciekawej zabudowie architektonicznej, miasto liczce si pod wzgldem gospodarczym i politycznym.

Izabela Trojanek


[1] S. Litak, Siedlce przed lokacj, Roczniki Humanistyczne, T. 11, Z. 2, Lublin 1962, s. 148

[2] B. Gierlach, T. Wrblewski, Pocztki Siedlec, Siedlce, R. 3, 1975, s. 28

[3] Hipolit Stupnicki opisuje herb w nastpujcy sposb: W tarczy pola tego powinna by panna z rozpuszczonymi wosami i koron na gowie, z podniesionymi do gry rkami, a siedzca na niedwiedziu w lew stron tarczy kroczcego, Hipolit Stupnicki, Herbarz Polski i Imionospis zasuonych w Polsce ludzi wszystkich stanw i czasw, T. III, Lww 1862, s. 12

[4] M. Plewczyski, W Rzeczypospolitej Obojga Narodw, /w:/ Siedlce 1448-1995, red. E. Kospath-Pawowski, Pruszkw 1996, s. 24

[5] Ibidem, s. 25

[6] D. Mczka, Koci w. Stanisawa w Siedlcach 1532-2000, Siedlce 2001, s. 7

[7] M. Plewczyski, op. cit., s. 26

[8] A. Winter, Dzieje Siedlec 1448-1918, Warszawa 1969, s. 18-19

[9] Ibidem, s. 19; M. Plewczyski, op. cit., s. 28

[10] D. Mczka, op. cit., s. 8

[11] M. Plewczyski, op. cit., s. 28-29 s. 29

[12] U. Gowacka-Maksymiuk, Waciciele Siedlec. Pruszyscy, Siedleccy, Oldzcy, Czartoryscy, Prace Archiwalno-Konserwatorskie, Z. 10, 1997, s. 9

[13] M. Plewczyski, op. cit., s. 29

[14] G. Korne, Paac Ogiskich w Siedlcach, Siedlce 2003, s. 18

[15] R. Niewiatowska, Oldzcy herbu Rawicz, waciciele Siedlec w XVII wieku, Szkice Podlaskie, Z. 8, 2000, s. 19

[16] Ibidem, s. 20

[17] W. Wich-Tchrzewska, Herb miasta Siedlce, Szkice Siedleckie, Z. 5, 1996, s. 8

[18] M. Plewczyski, op. cit., s. 31-32

[19] U. Gowacka-Maksymiuk, op. cit., s. 14

[20] A. Winter, op. cit., s. 36

[21] M. Plewczyski, op. cit., s. 33, 36

[22] Ibidem, s. 33; A. Winter, op. cit., s. 28

[23] U. Gowacka-Maksymiuk, op. cit., s. 17

[24] G. Korne, op. cit., s. 18

[25] Ibidem, s. 28

[26] D. Mczka, op. cit., s. 11

[27] O siedleckim ratuszu "Jackiem" zwanym, Siedlce 2002, s. 4

[28] M. Plewczyski, op. cit., s. 35

[29] Ibidem, s. 31; A. Winter, op. cit., s. 48

[30] A. Winter, op. cit., s. 38-41

[31] U. Gowacka-Maksymiuk, op. cit., s.20

[32] D. Mczka, op. cit., s. 11; G. Korne, op. cit., s. 57

[33] H. Dmowska-Grabias, Siedlce i dobra siedleckie hetmanowej Aleksandry Ogiskiej w drugiej poowie XVIII wieku, Rocznik Mazowiecki, T. 4, 1972, s. 441

[34] M. Iwanicki, Szkolnictwo siedleckie w latach 1740-1977, Siedlce 1977, s. 19

[35] Ibidem, s. 445

[36] W. Jaraczewska, Dwr ksistwa Ogiskich w Siedlcach jako rodowisko kulturotwrcze na tle rozwoju kultury teatralnej doby owiecenia, Siedlce, R. 3, 1975, s. 77; G. Korne, op. cit., s. 35 n.

[37] G. Korne, op. cit., s. 60

[38] M. Plewczyski, op. cit., s. 38-39

[39] G. Korne, op. cit., s. 63

 



drukuj drukuj powrót powrót   do góry do góry 
© 2003 - 2023 R.T.G. Sp. z o.o.   Firma Oferta Katalog firmKącik Kulturalno -Turystyczny Kącik poezji Polecamy Kontakt